Thoái hóa khớp là chứng bệnh thường gặp nhất trong các bệnh lý của khớp. Bệnh tiến triển thầm lặng, không có mô tả gì cho đến một mức độ tổn thương khăng khăng của sụn khớp mới gây nên các triệu chứng trên lâm sàng như đau khớp, cứng khớp, dính khớp, teo cơ quanh khớp,... gây khó khăn trong cần lao, sinh hoạt, giảm chất lượng cuộc sống, thậm chí là tàn tật. dù rằng các nhân tố di truyền và lão hóa chẳng thể điều chỉnh được nhưng chúng ta vẫn có thể giảm nguy cơ thoái hóa khớp nếu có tác động tích cực vào các nhân tố cơ học, dinh dưỡng, lối sống...
Quá trình thoái hóa khớp.
truy nguyên cớ
nguyên cớ thực sự của bệnh thoái hóa khớp vẫn chưa được hiểu biết đầy đủ. Các hiểu biết hiện tại cho rằng sụn khớp phải chịu lực quá tải (nhân tố cơ học tiến công trực tiếp lên bề mặt sụn) đồng thời gây nên sự hoạt hoá và sự phóng thích các chất trung gian hoá học (cytokine các enzyme) gây thoái giáng chất cơ bản (nhân tố gây viêm), sau đó gây phá hủy sụn khớp. Tuy duyên cớ của bệnh chưa biết rõ nhưng người ta đã biết được một số nguyên tố nguy cơ gây nên bệnh thoái hóa khớp, đó là:
nguyên tố di truyền: Thoái hoá khớp cũng như nhiều bệnh khác chịu chi phối rất lớn của di truyền, có những chủng tộc người có tỷ lệ thoái hoá khớp cao hơn các chủng tộc khác.
Lão hóa: Các tế bào sụn với thời gian lâu dần sẽ giảm khả năng tổng hợp các chất tạo nên sợi colagen và chất cơ bản của sụn làm cho chất lượng của sụn, tính đàn hồi, tính chịu lực bị sút giảm. Nói cách khác, thoái là hậu quả của quá trình lão hoá của sụn khớp, do đó tần số mắc bệnh tăng dần theo tuổi. Với tuổi thọ trung bình ngày càng cao đồng nghĩa với số bệnh nhân bị bệnh thoái khớp ngày một nhiều.
nhân tố cơ học: Các vi chấn thương tích lại nhiều lần (hiện tượng quá tải) là nhân tố quan trọng xúc tiến quá trình thoái hoá tăng nhanh. Hiện tượng quá tải hay gặp trong trường hợp như tư thế làm việc không hợp lý; tăng cân quá mức do béo phì, do nghề nghiệp đặc biệt là các chấn thương thể thao như khớp bàn tay, khớp khuỷu tay của công nhân vận hành búa máy, khoan cắt bê tông; khớp cổ chân của diễn viên balê; đĩa đệm cột sống của vận khích lệ cử tạ...
nhân tố dinh dưỡng: Thừa cân, béo phì gây quá tải nên sụn khớp, ăn uống thiếu chất dinh dưỡng, thiếu chất khoáng (mangan, zinc), một số vitamin làm ảnh hưởng đến chất lượng của sụn khớp.
ngoại giả, các dị dạng bẩm sinh và rối loạn phát triển như loạn sản sụn; trật khớp háng bẩm sinh, biến dạng kiểu chân chữ X, chữ O; gù vẹo cột sống gây ra do những rối loạn làm đổi thay đặc tính của sụn và làm hư hại bề mặt khớp.
Cần làm gì để trì hoãn quá trình thoái hóa khớp?
Vì chưa biết rõ nguyên do của bệnh và bệnh diễn tiến lặng thầm không triệu chứng một thời kì dài trước khi biểu lộ đầy đủ trên lâm sàng nên mục đích của phòng bệnh là tác động vào các yếu tố nguy cơ như đã nói trên càng sớm càng tốt. Nguyên tắc là làm chậm quá trình hủy hoại khớp, nhất là ngăn sự thoái hóa sụn khớp, duy trì khả năng vận động, cải thiện chất lựợng cuộc sống. Trong các nguyên tố cần điều chỉnh thì nhân tố di truyền và yếu tố lão hoá là những nhân tố mà chúng ta không thể điều chỉnh được. Ngược lại, các nhân tố còn lại (nhân tố cơ học, dinh dưỡng, lối sống...) chúng ta có thể điều chỉnh được bằng các biện pháp sau:
Tránh cho khớp bị quá tải: tư thế làm việc hợp lý, không nên làm việc ở một phong thái kéo dài mà nên đổi thay tư thế liền tù tù, nên phối hợp những khoảng nghỉ ngắn 5-10 phút trong khi làm việc; giữ cân nặng ở mức hợp lý, giảm cân nếu béo phì; Tập thể dục thẳng băng và vừa sức như bơi lội, đạp xe đạp, đi bộ khoảng 30 -60 phút/ngày, tập sinh dưỡng, tập các động tác tập tăng cường sức mạnh của các cơ quanh khớp, làm giảm lực tác động trên bề mặt sụn.
Phát hiện và điều trị kịp thời các chấn thương do thể thao, do nghề nghiệp, sau đó là dùng các biện pháp lý liệu pháp, hồi phục chức năng để khớp trở về thể sinh lý thông thường, tránh diễn biến xấu dẫn đến thoái hoá khớp. Với những người làm nghề có nguy cơ thoái hoá khớp cao thì khoảng các biện pháp thích nghi với điều kiện làm việc, với nguyên tắc là tránh cho khớp ít bị quá tải nhất có thể.
Dinh dưỡng hợp lý: ăn uống đầy đủ và thăng bằng các chất dinh dưỡng nhất là các chất khoáng, các vitamin như rau quả tươi, giàu các chất chống ôxy hoá.
Phát hiện và sửa sang các dị hình bẩm sinh, phong thái xấu, lệch trục khớp như chỉnh lại trục khớp, trau chuốt xương chày trong lệch trục khớp gối, sửa sang lại các thiểu sản khớp háng bẩm sinh.
BS. Vũ Lan Anh
